Diz Kireçlenmesi Tedavisi

Diz kireçlenmesi (gonartroz, diz osteoartriti) zamanla kıkırdağı, menisküsü, kemiği, eklem zarını ve çevre dokuları etkileyen bir eklem hastalığıdır. Ağrı, şişlik, hareket kısıtlılığı ve yürüme güçlüğüne yol açabilir. Samsun'daki muayenehanede tedavi; hastalığın evresine, muayene bulgularına ve görüntülemeye göre kişiye özel planlanır. Seçenekler ameliyatsız tedavilerden diz protezine kadar uzanır.

Röntgen ile şikâyetler her zaman örtüşmez

Bazı hastalar ileri aşınmaya rağmen günlük yaşamını sürdürebilirken, bazıları erken evrede belirgin ağrı ve işlev kaybı yaşayabilir. Bu nedenle tedavi kararı yalnızca röntgene dayanmaz; şikâyetler, muayene bulguları, uygun teknikle çekilmiş grafiler, bacağın mekanik dizilimi ve daha önce uygulanan tedaviler birlikte değerlendirilir.

Belirtiler

• Yürüyüş ve uzun süre ayakta kalmayla artan ağrı
• Merdivende, çömelirken ve sandalyeden kalkarken zorlanma
• Dinlenme sonrası kısa süreli tutukluk
• Şişlik veya dizde sıvı toplanması
• Hareket sırasında sürtünme, çıtırtı ya da ses
• Dizi tam bükememe veya tam düzeltememe
• Yürüme mesafesinin kısalması
• İleri evrede bacakta eğrilik, dinlenirken ve gece süren ağrı

Menisküs yaralanmaları, bağ ve tendon sorunları, romatizmal hastalıklar, enfeksiyon, gut ve bel ya da kalçadan yansıyan ağrı da benzer yakınmalara neden olabilir. Ani başlayan, belirgin şişlik ve ısı artışıyla seyreden ağrıda tanı yeniden gözden geçirilmelidir.

“Dizde sıvı kaybı” ne demek?

Halk arasında sık kullanılan bu ifade genellikle eklem sıvısının gerçekten azaldığı anlamına gelmez; çoğunlukla kıkırdak aşınmasını ve röntgende eklem aralığının daralmasını anlatır. Asıl sorun sıvı miktarı değil, eklemin tüm yapılarındaki yıpranmadır. Diz şiştiğinde sıvı aslında artmıştır. Tekrarlayan sıvı birikiminde menisküs sorunları, kristal hastalıkları, romatizmal hastalıklar ve enfeksiyon da araştırılmalıdır.

Nasıl değerlendirilir?

Çoğu hastada ayrıntılı öykü, iyi bir fizik muayene ve doğru teknikle çekilmiş direkt grafiler yeterlidir. Grafiler ayakta, yük verilerek çekilmelidir; yatarak çekilen filmlerde daralma olduğundan hafif görünebilir. Duruma göre ayakta ön-arka grafi, yan grafi ve diz kapağı grafisi istenir; dizilim bozukluğu ya da cerrahi planlama gerekenlerde uzun bacak grafisi eklenir.

Tanı için rutin MR gerekmez. İleri yaşta menisküs ve kıkırdakta yaşa bağlı pek çok değişiklik görülür ve bunların hepsi ağrı kaynağı değildir; yalnızca MR'a dayanan planlama gereksiz işlemlere yol açabilir. MR; şikâyetin grafi ve muayeneyle açıklanamadığı, ani kilitlenme veya travma olduğu, osteonekroz ya da stres kırığından şüphelenildiği durumlarda istenir. Kan testleri de rutin değildir; şişlik, ısı artışı veya iltihaplı, romatizmal ya da enfeksiyöz bir hastalık şüphesinde planlanır.

Diz kireçlenmesinin evreleri

Direkt grafide Kellgren-Lawrence sınıflamasına göre dört evre tanımlanır:

• Evre 1: Şüpheli ya da çok erken değişiklikler. Eklem aralığı büyük ölçüde korunur; ağrı her zaman kireçlenmeden kaynaklanmayabilir.
• Evre 2: Hafif kireçlenme. Kemik çıkıntıları belirginleşir, aralıkta hafif daralma olabilir. Egzersiz, kilo kontrolü, ilaç ve enjeksiyon düşünülebilir.
• Evre 3: Orta-ileri kireçlenme. Belirgin daralma, kemik çıkıntıları ve kemikte sertleşme görülür. Tedavi ağrının şiddetine ve günlük yaşam kaybına göre kişiselleştirilir.
• Evre 4: İleri kireçlenme. Eklem aralığı çok daralmış ya da kaybolmuştur, şekil bozukluğu gelişebilir. Günlük yaşamı ciddi etkileyen ağrıda protez gündeme gelir.

Evre tek başına tedaviyi belirlemez; aynı evredeki iki hastanın ihtiyacı birbirinden farklı olabilir.

Ameliyatsız tedaviler

Hedef yalnızca ağrıyı azaltmak değil, hareket kapasitesini, kas gücünü ve bağımsızlığı korumaktır:

• Hastalığın anlaşılması ve günlük aktivitelerin düzenlenmesi
• Kasları güçlendiren, hareket açıklığını koruyan düzenli egzersiz
• Fazla kilo varsa kontrollü kilo verme
• Gerektiğinde fizik tedavi ve rehabilitasyon
• Seçilmiş hastalarda baston, dizlik veya tabanlık
• Diğer hastalıklar gözetilerek ağrı kesici veya antiinflamatuvar ilaçlar
• Uygun hastalarda eklem içi enjeksiyon

Doğru tür ve dozdaki egzersiz eklemi bozmaz; tam istirahat ise kas zayıflığına yol açar.

Enjeksiyon tedavileri

Enjeksiyonlar egzersiz ve kilo kontrolünün yerini tutmaz; amaç uygun hastada ağrıyı azaltmak ve işlevi artırmaktır. Hiçbir enjeksiyon herkes için en iyisi değildir.

• Kortizon: Belirgin şişlik ve iltihapta hızlı rahatlama sağlayabilir ancak etkisi kısa sürer. Diyabetlilerde kan şekerini yükseltebilir; sık tekrarlanması eklem için sakıncalı olabileceğinden kontrollü kullanılır.
• Hyalüronik asit: Halk arasında “dize sıvı verilmesi” olarak bilinir. Geçici iyileşme sağlayabilir; çalışma sonuçları tutarsız olduğu için rutin olarak önerilmez.
• PRP: Hastanın kendi kanından hazırlanan trombositten zengin plazmadır. Erken ve orta evrede uygun hastalarda yarar sağlayabilir; kıkırdağı yenilemez ve ileri evrede protezin yerini almaz. Ayrıntılar: PRP Tedavisi.
• “Kök hücre” uygulamaları: Etkinlikleri kesinleşmemiş, PRP'ye üstünlükleri gösterilmemiştir; yöntem ve içerikleri standart değildir. Rutin olarak uygulanmaz ve önerilmez.
• Hidrojel (poliakrilamid): Eklemde uzun süre kalan sentetik bir üründür. Kıkırdak yenilediği ya da protezi geciktirdiği gösterilmemiştir; “sıvı diz protezi” olarak tanıtılması doğru değildir. Kanıtların zayıf olması ve uzun dönem belirsizlik nedeniyle önerilmez.
• Eksozom: Ürün, doz ve uygulama standart değildir; klinik etkinlik ve uzun dönem güvenlik kanıtlanmamıştır. Önerilmez.

Protezle eşdeğer olduğu kanıtlanmış hiçbir enjeksiyon yoktur. Karar muayeneye, ayakta grafilere, şikâyetlere ve beklentilere göre verilir.

PRP kimler için uygundur?

PRP'nin amacı kıkırdak yenilemek değil, ağrıyı azaltmak ve işlevi kolaylaştırmaktır. Egzersiz, kilo kontrolü, yaşam düzenlemesi ve ilaçlara rağmen şikâyeti süren erken ve orta evre hastalar değerlendirilir; yaş, şikâyet süresi, muayene bulguları, mekanik dizilim ve ayakta grafiler dikkate alınır. İleri evrede, şekil bozukluğunda ya da eklem aralığı büyük ölçüde kaybolduğunda yarar sınırlıdır ve gerekli bir protezin yerine konmamalıdır.

Diz protezi ne zaman gerekir?

Karar yalnızca yaşa ya da röntgen derecesine göre verilmez. Protez şu durumlarda gündeme gelir:

• Ayakta grafide ileri aşınma
• Dinlenirken veya gece süren ağrı
• Belirgin şekilde kısalan yürüme mesafesi
• Merdivende, oturup kalkmada ve günlük işlerde ciddi zorlanma
• İlerleyen eğrilik veya hareket kısıtlılığı
• Egzersiz, kilo kontrolü, ilaç ve enjeksiyonlara rağmen süren şikâyet

Röntgeni kötü ama yaşamı rahat bir hastaya yalnızca görüntüye bakarak ameliyat önerilmez. Yaşam kalitesi ciddi biçimde bozulmuşsa ameliyatı enjeksiyonlarla sürekli ertelemek de doğru olmayabilir. Ameliyatın ayrıntıları için Diz Protezi sayfasını inceleyebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

MR gerekli mi?

Çoğu hastada muayene ve ayakta grafi yeterlidir. MR; travma, ani kilitlenme, osteonekroz veya stres kırığı şüphesinde istenir.

PRP kireçlenmeyi geçirir mi?

Hayır, kıkırdağı yenilemez. Erken ve orta evrede ağrı ve harekette iyileşmeye katkı sağlayabilir.

Enjeksiyonlar protezin yerini tutar mı?

Hayır. PRP, hyalüronik asit, kortizon, hidrojel ve diğer enjeksiyonların protezle eşdeğer olduğu gösterilmemiştir; ileri evrede faydaları sınırlıdır.

Egzersiz zararlı mı?

Doğru tür ve yoğunlukta yapılan egzersiz zarar vermez; kas gücünü ve işlevi artırabilir. Tam istirahat ise kasları zayıflatır.

Protez kararı sadece röntgene mi bağlı?

Hayır. Ağrı, yürüme, gece ağrısı, günlük yaşamdaki kayıp, muayene ve ameliyatsız tedaviye yanıt birlikte değerlendirilir.